Thần đạo (SHINTO) – Tín ngưỡng khởi nguyên của người Nhật Bản.

Shinto (Thần đạo) là tôn giáo bản địa lâu đời nhất của Nhật Bản, không du nhập từ bên ngoài. Được xem là "cội nguồn tâm linh", định hình nên thế giới quan và tính cách của người Nhật.

1. Khái niệm và Nguồn gốc

    1.1 Khái niệm

    Thần đạo (神道 Shintō) có nghĩa là “con đường của các vị thần”  là một loại hình tín ngưỡng có sức sống bền bỉ cùng lịch sử của đất nước Nhật Bản. Cho đến ngày nay, trong đời sống tâm thức của người Nhật, cũng như tổ tiên của mình trong quá khứ, Shinto vẫn có sức ảnh hưởng rõ rệt. Hàng năm, người dân ở các đô thị lớn vẫn thành kính đón rước các kami thông qua những lễ hội trên đường phố; trong nhà người Nhật, bất kể nhà hiện đại hay kiểu nhà truyền thống, bàn thờ kami luôn được đặt ở vị trí trang trọng nhất.

    Những tôn giáo như Thiên Chúa giáo, hay Hồi giáo thì chỉ tôn thờ và tin vào một vị thần tối cao, nhưng Thần đạo thì lại khác – là tôn giáo có rất nhiều thần, chứ không tin vào một vị thần cụ thể. Bởi trong Thần đạo quan niệm rằng thế giới như một dòng chảy liên tục của sự sáng tạo, sự hòa quyện của những linh hồn sống trên Thiên đàng đến những linh hồn trú ngụ ở dưới lòng đất, ở cây cỏ, và tất cả những thứ xung quanh. Nghĩa là mọi vật tồn tại trên thế giới đều có sự sống và linh hồn.

    1.2 Nguồn gốc

    Thần đạo (Shinto) là tôn giáo bản địa lâu đời của Nhật Bản, khởi nguồn từ thời tiền sử dựa trên tín ngưỡng thờ phụng kami (thần linh), khoảng văn hóa Yayoi (300 TCN – 300 CN) dựa trên thuyết vật linh và tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, tôn kính các vị thần kami đại diện cho thiên nhiên. Hình thành từ niềm tin vật linh (linh hồn ngự trị trong vạn vật), Shinto phát triển thành hệ thống tín ngưỡng gắn liền với đời sống nông nghiệp và thần thoại tạo dựng đất nước. 

    Kami bao gồm các vật linh thiêng trong thiên nhiên (mặt trời, mặt trăng, gió, mưa, sấm sét, núi, sông, đá đá, cây cối, chim muông,…) và hồn người chết (tổ tiên Nhật Hoàng, tổ tiên của gia đình, những anh hùng có công với nước). Kami chính là những linh hồn thiêng là những “vị thần” trong Thần đạo.

    Nam thần Izanagi và nữ thần Izanami được cho là Kami nổi tiếng nhất của Thần đạo. Truyền thuyết kể lại rằng, vị thần đầu tiên là Izanagi đã dùng ngọn giáo thần khuấy động đại dương, sau khi rút giáo lên, nước biển nhỏ xuống tạo thành một hòn đảo. Izanagi và vợ mình là nữ thần Izanami đã dựng một lâu đài và sinh ra 8 hòn đảo mới, gộp thành phần lớn nước Nhật ngày nay. Từ đó, người dân đã lập nên rất nhiều đền thờ trên khắp đất nước, các đền thờ tương ứng với những vị thần có quyền năng khác nhau. Đi cùng với đó là những lễ hội như một hình thức người Nhật dâng lên các đấng linh thiêng sự thành kính và lời nguyện cầu của họ.

2. Thế giới quan "Vạn vật hữu linh"

    Trong buổi sơ khởi, Shinto chỉ là một dạng thức tín ngưỡng vạn vật hữu linh, loại hình tín ngưỡng sơ khai nhất của nhân loại – niềm tin vào sự tồn tại của thế lực siêu nhiên (các kami – thần) trong các vật chất vô tri như hòn đá, khe suối...Tính chất linh thiêng là do chính con người khoác cho vạn vật và sau đó tiến hành các nghi lễ.

    Tuy nhiên, tư tưởng của Shinto khác với những tôn giáo khác ở chỗ không cấm hay buộc con người làm gì, mà chỉ khuyên nên hướng tới sự trong sạch và tránh điều ác. Hành động giết chóc đối với Thần đạo là điều ác và không nên giết sinh vật trừ khi vì sự sống còn của bạn. Vì vậy, trước khi ăn người Nhật thường phải nói câu cảm ơn với những sinh linh đã chết để trở thành thức ăn cho họ.

    Ngày nay điều này đã trở thành một phong tục. Việc hướng đến sự thanh sạch là nền tảng quan niệm đạo đức cơ bản. Ngoài ra, sự gần gũi, hòa nhập vào thiên nhiên như một sự hòa mình vào sức mạnh kami là chủ đích thứ hai của Shinto. Do đó, trong đời sống ẩm thực hay lối kiến trúc của người Nhật, sự thanh sạch và hòa mình vào thiên nhiên là hai tiêu chí nổi bật.

    Người Nhật quan niệm rằng vạn vật đều có kami – sức mạnh thần linh trú ngụ trong đó. Nếu con người tôn thờ thì sẽ được nhiều điều may mắn, tai qua nạn khỏi; ngược lại, nếu có thái độ khinh suất sẽ bị trừng phạt.

    Nghi lễ trong Shinto để cầu nguyện hay cảm tạ các thần thường được tổ chức tại các thần xã hoặc những nơi linh thiêng đặc biệt. Những linh vật được dâng lên thần linh thường là vải, gương hay kiếm.

    Nghi lễ tẩy trần cũng rất quan trọng, người làm lễ phải giữ cho mình được trong sáng để tĩnh tâm và có được may mắn. Ngày nay, các nghi lễ Shinto thường được gắn với lễ hội, lễ cưới truyền thống hay năm mới. Tuy nhiên, người ta cũng thường hay đến đền để cầu nguyện và dâng lễ (thường là chỉ bỏ vài yên vào thùng rồi cầu xin thần), hay mua bùa may mắn.

3. Các biểu tượng đặc trưng phổ biến

    3.1 Cổng Torii

    Cổng Torii là những cánh cổng tráng lệ mở lối vào những ngôi đền thờ Thần đạo. Được làm từ gỗ hoặc đá, những cánh cổng hai cột này đánh dấu ranh giới lãnh địa của một “Kami”. Hành động bước qua một cánh cổng Torii được coi là một hình thức thanh tẩy vô cùng quan trọng khi vào thăm viếng một ngôi đền, vì các nghi thức thanh tẩy được coi là chức năng chính của Thần đạo.

    3.2 Sợi dây thừng Shimenawa

    Khi ghé thăm các Đền thờ Thần đạo, du khách sẽ bắt gặp sợi dây thừng xoắn “Shimenawa” được treo ở phía trước chánh điện của Đền, Cổng Torii, tảng đá hay cây cổ thụ. Những sợi dây này mang ý nghĩa “kết giới”. Chúng ngăn cách lãnh thổ của các vị Thần với lãnh thổ của những điều xấu bên ngoài. Theo truyền thống, Shimenawa được dệt từ cây gai dầu, nhưng ngày nay, nó thường được kết từ sợi rơm của lúa gạo và lúa mì. Shimenawa được kết thành nhiều hình dạng khác nhau như: kiểu đường thẳng Ichimonji, kiểu Daikonjime, kiểu Goboushime hay kiểu vòng tròn Wakazari.

    3.4 Cây linh thiêng Sakaki

    Là loại cây thường xanh quan trọng nhất trong Thần đạo Nhật Bản, tượng trưng cho sự bất tử và ranh giới giữa con người với thần linh (kami). Được trồng quanh các đền thờ (shinboku), cành Sakaki được dùng làm vật phẩm cúng tế (tamagushi), nghi lễ thanh tẩy và trang trí bàn thờ. Cây được trồng quanh đền thờ để bảo vệ không gian thanh tịnh. Cây Sakaki không chỉ có giá trị tâm linh mà còn là biểu tượng văn hóa sâu sắc, hiện diện thường xuyên trong các lễ hội và đời sống tín ngưỡng của người Nhật Bản. 

    3.5 Vòng xoáy Tomoe

    Biểu tượng vòng xoáy "tomoe" có thể gợi nhớ nhiều về biểu tượng âm dương nổi tiếng của Trung Quốc. Tuy nhiên, ý nghĩa và cách sử dụng của hai biểu tượng này khá khác nhau. Tomoe, thường mang nghĩa là dấu phẩy, được sử dụng trên những huy hiệu thể hiện quyền lực của Nhật Bản gọi là “mon”, thường có liên quan đến samurai.

    Tomoe có thể có hai, ba hoặc thậm chí bốn dấu phẩy. Tuy nhiên, ba dấu phẩy "mitsu-domoe" được sử dụng phổ biến nhất trong Thần đạo và được cho là đại diện cho sự tương hợp của ba cõi tồn tại: thiên đường, dương gian và âm phủ.

    3.6 Tờ giấy Shide

    Một vật phẩm đặc biệt ta thường bắt gặp khi đi trong dạo quanh khuôn viên của đền thờ Thần đạo là những tờ giấy trắng ngoằn ngoèo, thường được treo dưới những sợi dây thừng shimenawa nói trên. Những vật trang trí này xuất hiện ở khắp nơi trong các ngôi đền và thường được sử dụng để phân định ranh giới của không gian linh thiêng bên trong đền thờ với cõi phàm tục. 

    Các đồ trang trí hình tia sét được gọi là "shide" và cũng được sử dụng trong rất nhiều các nghi lễ thanh tẩy. Nếu tới lễ đền đúng thời điểm, bạn thậm chí có thể thấy shide được gắn vào những chiếc gậy đặc biệt được các đại sư Shinto sử dụng để thực hiện những nghi lễ nói trên.

4. Sự dung hợp với Phật giáo

    Hai tôn giáo cùng song song tồn tại, người dân tổ chức lễ hội của cả 2 tôn giáo và cùng thờ phụng các vị thần linh của cả hai. Thông thường trong các ngôi chùa lớn thường có các ngôi đền, miếu thờ Thần đạo nhỏ để mọi người tiện cho việc thờ cúng.

    Sự dung hợp giữa Thần đạo và Phật giáo là một hiện tượng văn hóa - tôn giáo độc đáo bậc nhất tại Nhật Bản, được gọi là Shinbutsu Shugo (Thần Phật Tập Hợp).

    Vào cuối thế kỉ thứ VI, chỉ một thời gian ngắn sau khi Đạo phật nhanh chóng đặt nền móng phát triển tại Nhật Bản, một nạn dịch xảy ra và cướp đi sinh mạng của rất nhiều người. Họ cho rằng đó là dấu hiệu giận dữ của các Thần vì người dân đã quay lưng lại với Thần đạo để đi theo cửa Phật. Thế là mọi người bắt đầu đập bỏ các tượng Phật và quay trở lại các đền thờ Thần đạo. Nhưng không lâu sau đó, một phần vì sức hút rất lớn của Đạo Phật, họ cho rằng Phật giáo và Thần đạo hoàn toàn có thể cùng tồn tại một cách hòa hợp, Phật giáo được hồi sinh và còn phát triển rực rỡ hơn trước.

Từ niềm tin vào sự hài hòa giữa con người và thiên nhiên, đến tinh thần tôn trọng truyền thống và cộng đồng, Shinto không chỉ là một tôn giáo mà còn là một phần sâu sắc trong đời sống tinh thần của người Nhật. Mong rằng những giá trị ấy sẽ mang đến cho bạn thêm góc nhìn mới mẻ, sự cảm nhận sâu sắc hơn về văn hóa Nhật Bản, và một niềm cảm hứng tích cực để trân trọng những điều giản dị nhưng bền vững trong cuộc sống.

Nguồn tài liệu tham khảo:

1. Phù Khải Hùng - Tạp chí Khoa Học Xã Hội số 5 (213); 2016; SHINTO trong đời sống văn hóa của người Nhật.

2. PYS Travel; 2025; Tìm hiểu 12 nét văn hóa truyền thống đặc sắc của Nhật Bản.

3. Top Ten Travel; 2024; Khám phá ý nghĩa của 5 biểu tượng phổ biến tại các đền thờ Thần đạo ở Nhật Bản.

4. Tsunagu Janpan; 2020; Ý nghĩa của các biểu tượng thường thấy tại đền thờ thần đạo ở Nhật Bản.

5. Donny Kimball; 2018; Shinbutsu Shugo | Di sản đồng bộ của Phật giáo và Thần đạo.

6. Nippon Kiyoshi; 2014; Thần đạo Shinto (P5): Thần đạo và Phật giáo.

Ngày 30 tháng 01 năm 2026, Admin V.